Aelsenaire Sajelaire
't Is weer vastelaovestied en de Limburgse taal, os dialek, weurt weer in jèrre gehouwe. Auch in Aelse zulle de kommende tied vaol luuj weer de Sajelair (Es Sajelair gebaore) zenge, 't vastelaovesleedje, num 't mèr 't volksleed van Aelse. De krach van dit leedje oet 1953 is dat de sjriever, Lei van d'n Aolber, in ein paar zine 't eigene van de Aelsenaere haet weite neer te legge. Jaomer is 't, dat noe nao 50 jaor, bie väöl luuj de beteikenis van de inhoud is vervaag. Sajele sjteit noe in Aelse veur gepas vastelaovend viere. Mèr wae wet nog dat Sajelair eigelik treuzelaer beteikent? Wae is noe eine richtige Sajelair?
 

Aelsenaere zeen Limburgers.
Mèr toch anges in spraok en mentaliteit es bieveurbeeld de luuj in Baek of Gäöl, die toch auch Limburger zeen.
Wie kump dat toch? Zwa wiet ligge dees dörpe toch neet van Aelse aaf?
Allemaol lestige vraoge, woovan 't èntjwoord jhèl wiet in de historie terök lig.
De Sajelaire höbbe mich gevraog, dat veur Aelse 'ns oeterein te zette, wat ich gaer zal doon.


Richtige Aelsenaere.
Bestaon d'r eigelik nog richtige Aelsenaere?
Zeker bestaon die nog. Allein ligge de zaake noe anges es vreuger.
Vreuger zagte de luuj (en sommige noe nog) dat-ste pas eine richtige Aelsenaer waors es-te hie gebaore bes. Daobie mos dan auch nog ein van dien auwers in Aelse gebaore zeen.
Verhoesde eine nao ein anger dörp, dan waor hae Aelsenaer aaf.
Strik genomme is dat natuurlik waor. Mèr dat zaet nog lang neet alles. Ongertösje zeen hie jhel väöl luuj van boete komme woone (aangetrouwd of neet), die dèks mjè Aelsenaer zeen es die wat hie gebaore zeen. Richtige Aelsenaer is volges mich eemes dae neet bewus vervraemd van zien sjpraok, veur zeen dörp durf oet te komme,
kort gezag 't eigene van zien dörp mit in sjtand hilt (en neet allein mit de vastelaovend).  Dan is 't egaal wooste gebaore bes.







't Eigene.
't Eigene van Aelse is neet anges es in väöl vergeliekbare Limburgse dörpe besjteit, of wat mjè telt: besjtange haet.
Aelse is neet ech uniek. Wat waal uniek is, is dat ondanks forsje oetbreidinge, 't Aelse gelök is zichzelf te blieve. In anger plaatse die flink greujde ging väöl verlaore.
Alle Limburgse dörpe höbbe vreuger eine insjlaag gehad. Eeder dörp kent zien verhaol. Auch Aelse haet ein eige verhaol.

Maaskèntj.
De ontwikkeling van 't eigene van Aelse haet te maake mit zien ligging aan de Maas. En neet allein dat: auch mit 't gegaeve dat 't langs de Graethei laog.
De Graethei leep vreuger vanaaf de Riekswaeg in Baek tot aan Bor en van de Maas tot Zitterd. 't Waor ein grwatte vlakte.
Midde door 't Aelse van noe, leep de grens mit die hei.
Dit maakde dat Aelse zich richde op de Maas, nao de dörpe aan de angere kantj van de Maas, en nao Stein (zouwste noe neet mjè zegge!).
Aelse is dan auch ein ech dörp van de Maaskèntj. Es-te ein paar sjtambuim naotröks, bês-te dao zwa achter.
De Maaskèntj is altied ein apaarte sjtreek gewaes, gelaege tössje de Maas en de Graethei. Dat whèrste jhel good aan de sjpraok en vungste auch trök in de mentaliteit van de luuj.
Dees denger kenne allein in sjtèndj blieve es de luuj sterk aan ein verwantj zeen en blieve.
Wat de spraok aangeit: de oetsjpraok van de "a", de "e", de "ae" en de rollende "r" (al rolde dees "r" in Aelse misjien get minder es in Stein) zeen tiepies veur de Maaskèntj. Veur Aelse is auch bieveurbeeld de oetspraok van 't woord "tsjwè" teikenend.
Catsop waor zelfs weer get anges es Aelse. Catsop laog op de grens van de Maaskèntj. Catsoppenaere trokke auch richting Geverik en nao Mwarveldj. 't Waor auch mjè ein boeredörp es Aelse.
Mèr zwa zeen d'r mjè dènger en neet allein in sjpraok!

Klein boere.
Door de ligging van Aelse, tussje de Hei en de Maas, waor d'r nao verhaut min grondj besjikbaar, om alle luuj van 't boere te kennen laote laeve.
Hie vungste dan auch gein grwatte monumentaal boerderieje es wie in de res van Limburg. Veur de luuj, die zelf gein eige boederie hèjje (die grwat genog waor om van te laeve) waor dan auch te min werk bie anger, grwatte boere.
Naeve hun eige klein bedriefke moste ze dan auch get anges gaon doon es boere.

Door te wirke es sjippersknech, kaffeehouwer, knech op 't kestjèl, 't oetveure van eine sjtiel, losse wirkman, vrachriejer, of get anges, heele ze zich mit hange en wurge in laeve. Nao 1700 verermde Aelse sjterk door aorlaoge, te väöl luuj en te min lèndj, besjmettelikke krenkdes en anger oorzake. De Franse kaome, mèr brachte gein verbaetering.
Rondj 1840 waor 't hie gans puime. Vjè-sterfte en misaugste brachte meinige Aelsenaer 't water tot aan de luppe.


Brikkebekkers.
In daezelfde tied boewde de Pruuse 't Rurhgebiet op.
Veur hoese en febrikke waore väöl brikke nwèdig.
Hun eige luuj wirkde in de koele en in de febrikke zelf.
De Pruuse hèjje luuj nwèdig. Die vonge ze in de Maaskèntj.
Oet Aelse, Maes en Stein trokke toen väöl luuj veur de ganse zomer "nao de brikke", wie m'n dat zag. En in de herfs ginge ze dèks "nao de krwatte".
Dat bleef zwa tot 1914. Toen ginge de grenze toe.


Koelluuj.
In en nao de 1e waereldaorlog kaome de koele rondj Haelder.
Väöl Aelsenaere en hun kènjer ginge hie wirke.
Sommige ginge in Baek sigaare dréjje. Auch Aelse haw ein klein sigaare-febrikske. Angere woorte boewvakker. Eine enkeling ging nog trök nao de brikke. Toen in 1926 de Maurits aope ging, ginge ze dao wirke.
Daonaeve bleeve ze get boere en ... sjmokkelde.
Hiebie mirk ich op dat 't jaomer is, dat niks in Aelse (behalve ein roet in de auw kirk) herinnert aan de koelluuj, de mienwirkers.
Ein beroep woo 't dörp bienao 60 jaor grwattendeils van gelaef haet en woo 't dörp op geboet haet.

Boeredörp
Waor Aelse dan gein boeredörp? Nei, neet ech wie anger dörpe in de buurt.
Wie rondj 1900 de fotsj (boterfebrik) woort opgerich, waore d'r mèr 5 boere, die mjè es tsjwè keu houwe. De meiste deege bie dat boere nog get anges, tot de kènjer grwat waore en ginge verdeene. Dan waore ze "d'r door".


Ongerein
Doordat Aelse nwats ein echte apaarte baovelaog gekend haet, die alles reigelde, mooste ze dat zelf doon. De probleeme waore dèks hjèel grwat. Auch waor d'r tot wiet in ooze tied, gein sjteun van boete.
Natuurlik hèj auch Aelse zien notabele en get "baeter" luuj, mèr die waore van 't dörp zelf en sjtonge neet bewus baove de angere. Woo Aelse altied väöl aan te danke haet gehad en wat neet vergaete maog waere is 't kestjèl.
De Geloes en zeker auch de Jurgens, (noe nog door de NV Theodora) höbbe hjèl väöl veur Aelse gedaon. Mjè es menigein besef en wet.







Aelsenaere.
Aelse haet eigelik altied ein patsj op gehad, terwiel anger dörpe (wie Baek) zichzelf eine hood opzatte.
Hie haet m'n altied saame ermood, leef en leid gekend en gedeild.
De luuj waore op ein aangeweeze. Dit alles haet de richtige Aelsenaer gemaak.
Eine dae grwètsj op Aelse is, waal 'ns vreigelt, van plezeer hilt en zich ongerein es gelieke zuut, ongeach wat-ste bês of meins te zeen.
De in dit stök besjreeve historie haet 't eigene van de Aelsenaere gevurmp.
Ondanks de forsje oetbreidinge van 't dörp, is dit kenne blieve besjtaon.
Doordat m'n hie sjtiefköppig genog waor om 't vas te houwe.

M'n deent te beseffe dat dit, zonger dao in te euverdrieve, auch veur later door eederein (hie gebaore of neet) vasgehouwe mot waere.
't Eigene is de krach van Aelse. Hie door bleuje de vereiniginge en is alles meugelik. In Aelse weurt väöl mjè georganiseerd es in meinige grwatte plaats. Hiedoor blief Aelse ein ech dörp. Es 't weg is kump 't nwats mjè trök. Dan zeen veer Aelsenaere neet mjè te ongersjeie van Goesenaren, Medemblikkers of Meppelaren. Auch gooj luuj, mèr toch...
Gelökkig höbbe veer "t" nog en dat zal auch weer mit deeze vastelaovend blieke.


Alaaf, en laot zeen dat veer nog richtige Aelsenaere en Sajelaire zeen!!!

Guus van Nellie van Severien van de Pieper of te waal
Guus van Sjeng Pjèters van op de Staasjewaeg.